Sigmund Freud tarafından yaşam enerjisi ve üreme içgüdüsü olarak tanımlanan libidoyu salt bir cinsel dürtü veya aktivitede bulunma arzusu olarak düşünemeyiz. Onu, kendisinin de sonradan anlamsal olarak geliştirdiği biçimiyle daha genel anlamda Spinoza’nın terminolojisinde adlandırıldığı haliyle “conatus” benzeri bir anlamlandırma olarak da tarif ederiz. Stoacı anlam evreninden Spinoza’ya dek uzanan anlamlandırma çabasının ürettiği bir kavram olan conatus, esas olarak bir varlığın kendi varolmaklığını sürdürme ve koruma yönündeki temel eğilimi olarak adlandırılır. Bu yönüyle conatus’u, Freud’un geliştirdiği “libido” kavramının ilk baştaki dar anlamına değil ama daha sonra tanımın genişletilmiş hali olan bireyin hayatta kalmasını, üremesini, bağ kurmasını ve yaratıcı olmasını sağlayan genel bir “Eros” (yaşam içgüdüsü-enerjisi) olarak gördüğü haliyle paralel kabul edebiliriz. Bilindiği üzere klasik psikanalitik yaklaşımda libidinal çaba özünde tekil, bireysel ve bedenseldir. Ancak felsefe ve modern psikoloji giderek bu enerjinin tarifini “bedensel ve bireysel” sınırların dışına taşan bir güç olarak genişletmeyi benimsemiştir. Bu konuda Freud’un kendi tarifini genişletme çabasının yanında Jung’un itirazları ve sonradan Deleuze’ün “conatus” kavramı üzerinden katkılarıyla “libido ve conatus” bireyseli aşan daha toplumsal ve bilinçdışı bir alan enerjisi olarak da düşünülmüştür. Nitekim Deleuze gibi düşünürlere göre arzu (libido), başka bedenlerle karşılaşarak, birleşerek ve yeni ortaklıklar kurarak büyür. Yani tekil başlar ama ancak “ilişkisel” olduğunda tam anlamıyla var olur. Ancak bu bireysel ve bedensel libido (arzu) enerjisinin, içinde olduğumuz bu çağda artık fiziki temastan kopup dijital-ekran tabanlı bir evrene kayması, bu enerjinin doğasını ve işleyişini kökten değiştirmiş görünüyor. Fiziksel anlamda gerçek bir “öteki”ye yatırım yapma çabası, artık bu fiziksel imkân alanından uzaklaşarak dijital-ekrana mahkûm olmuş kendi arzularımızın yansımalarına yatırım yapma durumuna evrilmiştir.
Bu bağlamda iddia edebiliriz ki libidinal “arzu”, tarih boyunca karşılaştığı hiçbir toplumsal ve siyasal aygıt tarafından günümüz dijital ekosisteminde olduğu kadar radikal bir dönüşüme maruz bırakılmamıştır. Endüstriyel-tekno kapitalizmin disipline edici kapatma mekânlarında bastırılan veya ulus-devletlerin dikey hiyerarşilerinde merkezî lider figürlerine yönlendirilen bireysel ve kolektif libido, moderniteyle birlikte katı kodlarından çözülerek akışkan bir nitelik kazanmıştır. Ancak libidinal “arzu”nun, bugünün dijital-algoritmik ağları marifetiyle giderek bu akışkanlık halini de aşan sanal bir uyarılma zeminine kaydığını ve bu uyarılmanın da gerçek bir uyarılma hali olmadığını gözlemliyoruz. Dijital kapitalizm, bireyi sınırlandırmak ya da arzuyu yasaklamak yerine, onu sürekli bir dışavurum, şeffaflık ve anlık uyarılma döngüsü içinde kışkırtarak denetleme yoluna girmiştir. Çünkü çağdaş iktidar teknikleri, gücünü; artık özneleri 1984 distopyasında olduğu gibi, onları bastıran ve görünmez kılan bir yasaklar bütününden değil; Cesur Yeni Dünya’da olduğu haliyle onları gönüllü bir teşhire, itaate, sürekli üretime ve kesintisiz iletişime zorlayan algoritmik uyarılma rejimlerinden almaktadır. Bu yeni rejimde dijital ekranlar ve sayısal geri bildirimler, arzunun yalnızca nesnesini değil, aynı zamanda zamansal ritmini ve duygulanımsal sınırlarını da yeniden biçimlendirmektedir. Bu yeni düzlemde klasik psikanalizin nevroz üreten bastırma mekanizmaları yerini; hazzın sürekli ertelendiği, Eros’un sönümlendiği ve kolektif bir tükenmişliğin hâkim olduğu yeni bir libidinal yoksullaşmaya bırakmaktadır. Simgesel Büyük Öteki‘nin çözüldüğü ve yerini hesaplama sistemlerinin yankı odalarına bıraktığı bu süreç, arzunun teknolojik olarak nasıl yeniden örgütlendiğini anlamayı zorunlu kılar. Bu çalışma; Freud’dan Berardi’ye uzanan bir hat üzerinden, bireysel enerjinin dijital arayüzlere bağlanarak uğradığı dönüşümü ve bu doğrultuda önerilen “dijital libido” savının kuramsal sınırlarını irdelemektedir.
Dijital çağda sosyal medya platformları, algoritmalar ve sayısal geri bildirimler, arzunun yalnızca ne olduğunu değil; nasıl görünür hâle geldiğini, nasıl yönlendirildiğini ve nasıl dolaşıma girdiğini de belirler hâle geldi. Nitekim bu teknik çevre arzuyu bastırmaz; onu belirli ritimlere, ölçütlere ve tepkilere bağlayarak yeniden biçimlendirir biçimde işlemektedir. Günümüzde artık klasik psikanalitik libido kavramının bu durumu tek başına açıklamaya yetmediğini, ancak tümüyle geçersiz de olmadığını da değerlendirebiliriz. Fakat bu metinde de adlandırıldığı biçimde “Dijital libido” ifadesinin akademik literatürde yerleşik bir kavram olarak da değerlendirildiğini henüz söyleyemeyiz. Ancak Bard ve Söderqvist aynı adı taşıyan kitaplarında Freud’dan yola çıkarak ağ toplumunu ele aldıkları çalışmalarında bu kavrama yer verirler. Buna göre arzu giderek ideolojik anlatılara ve lider figürlerine değil, algoritmik akışlara, sayısal geri bildirimlere ve dijital arayüzlere bağlanmaktadır. Bu bağlanma, arzuyu özgürleştirmemekte bilakis yüzeyselleştirmekte ve tatmin üretmeyen bir döngüye sokmaktadır. Freud da Lacan da dijital ortamları çözümlememiştir, bu nedenle libido teriminin klinik ve psikanalitik kökenini gözetmek ve kavramı teknik sistemlere uyarlarken sınırları açık tutmak gerekir.
Freud’un libido kavramının çoğu zaman bireysel cinsellikle özdeşleştirildiğini belirtmiştik. Oysa Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme’de libido, bedensel kökenli olmakla birlikte ruhsal yatırımlarla yön değiştirebilen, nesnesi kültürel ve tarihsel koşullara göre dönüşebilen bir enerji olarak tanımlanmıştı (Freud, 2011). Böylece libido salt biyolojik bir dürtü olmaktan çıkarılmış ve bağlanma ile yatırım kapasitesi taşıyan bir güç olarak düşünülebilir hâle gelmişti. Kitle Psikolojisi ve Benlik Analizi’nde ise bu çerçeve toplumsal bir boyut kazanmıştı. Nitekim Freud’a göre kitleyi bir arada tutan şey rasyonel ikna ya da çıkar ortaklığı değil, libidinal özdeşleşmeydi. Birey kitle içinde süper-egosunun bir bölümünü askıya alır ve libidinal yatırımını lidere yöneltir; lider, ideal benliğin dışsallaşmış temsili olurdu. Ordu ve kilise örneklerinde Freud, bu kurumların sürekliliğini üyeler arasındaki ilişkilere değil, hepsinin aynı libidinal nesneyle kurduğu ortak bağa dayandırır (Freud, 2002). Freud’un bu bağlamda iktidar işleyişinin anlaşılmasında temel katkısı, iktidarın yalnızca baskıyla değil libidinal bağlarla da işlediğini göstermesidir. Ne var ki onda kolektif libido hâlâ merkezî ve kişiselleşmiş figürler etrafında örgütlenir; lidere bağımlı olduğu için de kırılgandır. Geç modern ve dijital toplumlarda ise yatırımın yöneldiği nesneler merkezsizleşmekte ve kişisizleşmektedir. Bu durum, Freud’un bireysel libidodan kolektif libidoya uzanan hattının yeni koşullarda yeniden düşünülmesini gerektirir.
Kolektif Libidonun Çözülüşü ve Arzunun Yönsüzleşmesi
Freud’un incelediği kolektif yapılar (ulus, ordu, kilise) 20. yüzyıl boyunca işlevsel kalmış, geç modern dönemde ise meşruiyetlerini ve bağlayıcılıklarını büyük ölçüde yitirmiştir. Bu çözülme yalnızca siyasal ya da ideolojik bir kriz değil, aynı zamanda libidinal bir dağılmadır. Çünkü arzu artık sabit yönelimler bulamaz. Lacan’a göre ise arzu tatmin edilebilir bir enerji değildi, yapısal bir eksiklikti (manque) ve simgesel düzen içinde sürekli ertelenirdi (Lacan, 2013). Devlet, kilise ve ulus gibi kurumlar, “Büyük Öteki”nin temsilcileri olarak bu eksikliği geçici biçimde örtmüş ve arzuya yön göstermiştir. Büyük anlatıların meşruiyeti çözülünce bu güvence de çöker; sonuçta arzu hem özgürleşir hem yönsüzleşir. Deleuze ile Guattari bu dönüşümü arzunun kodlardan çözülmesi olarak adlandırır (Deleuze ve Guattari, 2012). Onlara göre kapitalizm arzuyu geleneksel toplumsal kodlardan kurtarır ama aynı hareketle sürekli yeniden yakalanmasını da mümkün kılar. Bu düzlemde arzu yasaklarla bastırılmaz, dolaşıma sokulur, hızlandırılır ve parçalanır. Berardi ise Üçüncü Bilinçdışı’nda yönsüzleşmenin duygulanımsal sonuçlarını gösterir. Ona göre geç kapitalist toplumda arzu sürekli uyarılır, ancak bu uyarım anlamlı bağlara dönüşmez; ortaya depresyon, anksiyete ve kolektif duygu yitimi çıkar. Berardi, Freudcu rejimle günümüz arasındaki farkı, “Bastırmanın yerini aşırı dışavurum, yadsımanın yerini ise bilinçdışı akışın bir nevi görünürlükte belirişi aldı” sözleriyle özetler (Berardi, 2022, s. 83). Libido artık bastırılmaz, sürekli dışavuruma zorlanır; sorun bastırma değil tükenmedir. Berardi’ye göre nevroz hâkim zihinsel patoloji olmaktan çıkmış, yerini anksiyete, panik, depresyon ve tükenmişlik almıştır. Dijital ortamda libido ertelemeye ve simgeselleştirmeye tahammül edemez; bedenin değil algoritmik zamanın ritmini izler ve hazza değil tepkiselliğe bağlanır. Arzu ne bastırılmıştır ne özgürleşmiştir; askıda kalmıştır. Bu askıda kalma hâli yeni bir libidinal örgütlenmenin zeminini oluşturur ve söz konusu örgütlenme artık lider figürleri ya da büyük anlatılar etrafında değil, teknik, sayısal ve algoritmik yapılar aracılığıyla gerçekleşir.
Arzunun Algoritmik Yeniden Örgütlenmesi
Dijital libido kavramsallaştırmamızda iddia edilen şey, arzunun artık lider figürlerine, ideolojik anlatılara ya da doğrudan ötekine değil; ekranlara, akışlara, sayılara ve ölçülebilir tepkilere yönelerek dolaşıma girdiğidir. Dijital rejimde libido bastırılmaz, sürekli etkin tutulur fakat bu etkinlik derinleşme yerine yüzeyselleşme üretir. Bu iktidar biçimini anlamak için Deleuze’ün “kontrol toplumu” kavramına ihtiyacımız olur. Deleuze’e göre kapalı mekânlara dayanan disiplin iktidarı, yerini sürekli modülasyon ve akış üzerinden işleyen bir denetime bırakmıştır. Dijital ortamlar bu modülasyonun en gelişmiş biçimini sunar. Arzu yasaklanmaz, izlenir, yönlendirilir ve optimize edilir. Platformlar kullanıcı davranışını yalnızca kaydetmez, onu öngörülebilir ve yönlendirilebilir kılmayı da hedefler. Burada belirleyici olan arzulanan nesneden çok, davranışın ürettiği veridir; libido bir nesneye değil, davranışsal iz bırakmaya yatırılır. Bu durum Freud’un nesne yatırımı (Objektbesetzung) kavramının dönüşmüş bir biçimi olarak okunabilir. Yani yatırım sürer, fakat belirli bir özneye ya da nesneye sabitlenmez; beğeni, paylaşım ve görünürlük ihtimaline yönelir. Böylece gerçekleşmiş haz değil olasılık önem kazanır ve arzu, Lacan’ın tarifinde olduğu gibi tatminini sürekli geleceğe erteleyen bir döngüye girer. Bu anlamsal düzlemi güçlendirmek için Byung-Chul Han, Şeffaflık Toplumu’nda çağdaş öznenin bastırılmadığını, aksine sürekli görünür olmaya yöneldiğini belirttiği durumu da hatırlatmış olalım (Han, 2017, s. 17–29). Ona göre özne baskı altında olduğu için değil, görünür olmak istediği için kendisini durmadan üretir; dijital libido bu gönüllü teşhir arzusunun enerjisi olarak okunabilir. Ancak bu üretim, Lacancı anlamda bir tanınma doğurmaz. Algoritmik geri bildirim Öteki’nin arzusunu değil, sayısal bir yankıyı temsil eder; karşılık veren bir özne değil, bir hesaplama sistemidir. Bu işleyişte arzu tanınmaz, yalnızca ölçülür olur. Dolayısıyla artık dijital libidoyu tekil bir davranış biçimi olarak değil, belirli özellikler etrafında örgütlenen bir libidinal rejim olarak düşünmek daha gerçekçi olur. Bu rejimin ilk özelliği de nesnesizleşmedir.
Hatırlanacağı üzere Freudcu çerçevede libido belirli bir nesneye yönelerek yoğunlaşır; dijital libidoda ise arzu göstergenin dolaşımına bağlanırdı. Oysa tarif ettiğimiz yeni libidinal düzenekte beğeni sayıları, görüntülenmeler ve takipçi miktarları yeni yatırım noktaları hâline gelir, oysa bu “nesneler” maddi ya da simgesel bir derinlik taşımaz, yalnızca dolaşım değerine sahiptir. Yatırım derinleşmez, çoğalır; libido boşalmaz, kilitlenir ve bağımlılık üretici bir döngüye girer. Sistemin ikinci özelliği ise zamansal parçalanmadır. Bu parçalanmada hazzın ertelenmesi ilkesi aşınır; arzu beklemeyi öğrenemez ve süreklilik halinde anlık uyarılma ister. Geçmiş ile gelecek arasındaki anlatısal bağlar kopar, deneyim birikmez, yalnızca ardışık yaşantılara dönüşür. Üçüncü özellik ise senkronize yalnızlıktır. Han’a göre dijital alan bir “biz” üretmeye izin vermez, yalnızca eşzamanlı ama kopuk dikkatleri yan yana getirir (Han, 2019, s. 54–66). Ağlar, topluluklar ve takipçi kitleleri vardır; ancak Freud’un kitle kuramındaki türden bir libidinal bağ yoktur. Herkes aynı anda uyarılır ancak kimse kimseye bağlanmaz. Bu özelliklerin ortak sonucu ise radikal biçimde libidinal yoksullaşmadır. Arzu nicel olarak artar ama nitel olarak derinleşmez ve bu durum, Eros’un zayıflaması olarak okunabilir. Bu duygulanımsal çöküş sürecinde, dijital libidonun yalnızca bireysel değil toplumsal sonuçları olduğunu da görebiliriz.
Kavramın Konumu, Sınırları ve Sonuç
Bu çerçevede libidonun tarihsel dönüşümü üç aşamada konumlandırılabilir: bireysel libido (bedensel haz ve bastırma), kolektif libido (özdeşleşme ve ideolojik bağ) ve dijital libido (arayüz, algoritma ve veri temelli uyarılma). Dijital libido bir dürtü, bir haz biçimi ya da bir ideoloji değildir; tatmin üretmez, yalnızca tatmin vaadini dolaşıma sokar. Freudcu anlamdaki yatırım yetisi ortadan kalkmaz ama nesnesini yitirir. Dijital libido bu nedenle nesnesiz bir yatırım biçimi olarak tanımlanabilir. Bu kavrama iki eleştirinin yöneltilebileceğini de düşünebiliriz. İlki, kavramın aşırı karamsar olduğudur; fakat aslında dijital alan yeni dayanışma biçimleri ve politik olanaklar da sunabilir. Burada amaç dijital alanın tümünü değil, onun baskın libidinal mantığını çözümlemektir. İkinci eleştiri, kavramın ampirik olarak ölçülemeyeceğidir. Fakat Freud’da da libido ölçülebilir bir nicelik değil, kuramsal bir yapılandırmadır; dijital libido da klinik ya da istatistiksel değil, eleştirel-kuramsal bir kavramdır. Sonuç olarak dijital libidonun, arzunun toplumsal alandan çekilmesi değil, teknolojik olarak yeniden örgütlenmesi olarak düşünülebileceğini belirtelim. Bu nedenle çağdaş eleştirel düşüncenin sorusu arzunun nasıl özgürleşeceğinden çok, nasıl yeniden anlam kazanacağı olmalıdır; bu soru psikolojik olduğu kadar politik ve etik bir meseleyi de gündeme taşır. Bu bağlamda dijital teknolojileri yalnızca iletişim araçları olarak değil, arzu üretim ve dolaşım rejimleri olarak ele almak gerektiğini vurgulamış olalım. Son söz olarak arzunun kaderinin giderek öznenin iç dünyasından çok, onu kuşatan teknik, ekonomik ve zamansal düzeneklerde belirlenmekte olduğu bir durumun anlaşılması önemlidir diyelim.
Kaynakça
Berardi, F. (2022). Üçüncü Bilinçdışı: Viral Çağda Psikosfer. (çev. M. Çelik). İstanbul:
Otonom Yayıncılık.
Deleuze, G. (2013). Denetim Toplumları Konusunda Bir Ek. Müzakereler içinde (çev. İ. Uysal,
- baskı, s. 245-253). İstanbul: Norgunk Yayıncılık.
Deleuze, G. ve Guattari, F. (2012). Anti-Ödipus: Kapitalizm ve Şizofreni 1. (çev. F. Ege, H.
Erdoğan ve M. Yiğitalp). Ankara: Bilim ve Sosyalizm Yayınları.
Freud, S. (2002). Kitle Psikolojisi. (çev. K. Şipal). İstanbul: Cem Yayınevi.
Freud, S. (2011). Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme. (çev. E. Kapkın). İstanbul: Payel
Yayınları.
Han, B.-C. (2017). Şeffaflık Toplumu. (çev. H. Barışcan). İstanbul: Metis Yayınları.
Han, B.-C. (2019). Psikopolitika: Neoliberalizm ve Yeni İktidar Teknikleri. (çev. H. Barışcan).
İstanbul: Metis Yayınları.
Lacan, J. (2013). Psikanalizin Dört Temel Kavramı: Seminer 11. Kitap. (çev. N. Erdem).
İstanbul: Metis Yayınları.
