TikTok’un yaygınlaştırdığı ve Instagram gibi diğer dijital medya platformlarının da hızla uyarladığı kısa video akışı formatının kullanıcılar üzerindeki etkilerine dair akademik araştırmalar yayınlanmaya başlandı. Bu uluslararası akademik araştırmalar, kısa formatlı videoların nörolojik, bilişsel ve davranışsal boyutlarda yarattığı etkileri fMRI görüntülemelerinden psikolojik deneylere kadar uzanan somut verilerle ortaya koyuyor.
Nörolojik Boyut: Beynin Öz-Kontrol Merkezi Nasıl Pasifleşiyor?
Zhejiang Üniversitesi araştırmacıları tarafından yürütülen ve NeuroImage dergisinde yayımlanan fMRI ile proton manyetik rezonans spektroskopisi çalışmasında, kısa videoların beynin bilişsel kontrol ağı üzerindeki anlık etkileri incelendi. Katılımcıların sonuna kadar izlediği videolar esnasında; beynin karar verme, çaba değerlendirme ve öz-kontrol mekanizmalarını yöneten dorsal anterior singulat korteks (dACC) ve dorsolateral prefrontal korteks (dlPFC) bölgelerinde belirgin bir deaktivasyon tespit edildi. Beyindeki temel uyarıcı nörotransmiter olan glutamat düzeyleri ölçüldüğünde, dACC bölgesinde dinlenim hali glutamat konsantrasyonu yüksek olan bireylerin video izleme sırasında bu beyin bölgelerinde daha az baskılanma yaşadığı görüldü.
Yani biz ekranda eğlenceli videoları kaydırdıkça beynimizin irade ve öz-kontrol merkezleri pasifleşiyor. Ancak zihinsel uyanıklığı sağlayan beyin kimyasalları doğal olarak yüksek kişilerin bu kontrol kaybına karşı daha dirençli kaldığı görülüyor.
Bilişsel Boyut: “Dikkat Kalıntısı” ve Unutulan Gelecek Planları
Behavioral Sciences dergisinde yayımlanan bir diğer deneysel çalışma ise kısa video kullanımının bireylerin gelecekte yapmayı planladıkları eylemleri hatırlama yeteneği olan Geleceğe Yönelik Hafıza
üzerindeki yıkıcı etkisini gözler önüne serdi. Buna göre, saniyeler içinde sürekli içerik ve bağlam değişmesi, beynin bir önceki içerikte takılı kalmasına (dikkat kalıntısı) yol açarak sonraki görevler için gerekli zihinsel kaynağı tüketir. 40 dakika boyunca kısa video izleyen gruptaki katılımcıların, uzun video izleyen kontrol grubuna kıyasla planlanan görevleri ve hatırlatıcı ipuçlarını tespit etme doğruluğunun anlamlı derecede düştüğü görüldü.
Davranışsal Boyut: Odaklanma Kaybı ve Oyalanma
Frontiers in Psychology dergisinde 1.047 üniversite öğrencisiyle yürütülen geniş kapsamlı bir araştırmada, kısa video bağımlılığı ile oyalanma
arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkiler modellendi. Araştırma, kısa video bağımlılığının öğrencilerin odaklama ve dikkati başka bir şeye yönlendirme yetilerini doğrudan zayıflattığını gösterdi. Hızlı ve yoğun uyarım sunan kısa videolar; beynin ödül merkezini güçlendirirken, uzun vadeli çaba gerektiren akademik görevlerin sürekli ertelenmesine zemin hazırlıyorlar. Şaşırtıcı bir biçimde, can sıkıntısına yatkınlığı yüksek olan bireylerin sürekli aynı tür algoritma içeriklerine hapsolmayıp farklı içerikler arama eğiliminde olmaları nedeniyle, kısa video bağımlılığının dikkat kontrolü üzerindeki bu olumsuz etkisine göreceli olarak daha az maruz kaldığı görüldü.
Science INSIGHTS dergisinde yayımlanan derlemede, sürekli ekrana maruz kalmanın ve kısa video akışlarının belirgin bir dış belirti olmaksızın zamanla bilişsel fonksiyonlarda kayıplara yol açan örtük beyin hasarı
riskini artırdığına dikkat çekiyor.
Uzmanlar, zihnin “dikkat kalıntısı” biriktirmesini ve aşırı bilişsel yüklenmeyi önlemek adına içerik değiştirme sıklığını sınırlandırarak hızlı kaydırma yerine tek bir içeriğe odaklanmayı tavsiye ederken günlük hayatta unutulmaması gereken sorumlulukları karmaşık uyarıcılar yerine tek ve net bir ipucuyla eşleştirip önemli görevleri tek ipucuna bağlamanın geleceğe yönelik hafıza performansını koruduğunu vurguluyorlar. Uzmanlar; ekran başında beynin öz-kontrol merkezlerinde meydana gelen deaktivasyonun ve benzer olumsuzlukların önüne geçmek için çalışma molalarında ekran izlemek yerine pasif dinlenme modunda bilişsel mola vermenin zihinsel tazelenme açısından kritik bir rol oynadığını belirtiyorlar.
