Anders Behring Breivik, Temmuz 2011’de Oslo’da ve Utøya Adası’nda gerçekleştirdiği katliamların, 2083: Bir Avrupa Bağımsızlık Bildirgesi başlıklı manifestosunu “pazarlamak” için olduğunu; manifestonun da gelecekteki katliamların pazarlamasını yapacağını söylemişti. Breivik, Avrupa’nın yıkımını tertip ettiklerini iddia ettiği “kültürel marksist/çok kültürcü elitlere karşı bir önleyici savaş” ilan etmişti. Bu komplo teorisine göre, Sardinyalı devrimci Antonio Gramsci ve Macar komünist György Lukács ile başlayıp Frankfurt Okulu’yla devam eden bu “Kültürel Marksistler”, komünizme karşı direnişin kalelerini ortadan kaldırmak amacıyla Batı’ya ve ataerkil aileye karşı sinsi bir savaş yürütmüşlerdi. Bu iktidar bloğunun öğretileri Avrupalılarda “akıl hastalığına” yol açmış ve kıtanın erkeklerini kadınsılaştırmıştı. Breivik’in tasarladığı intikamın sınırı yoktu: “hainlerin” topluca infaz edilmesi, şarbon saldırıları, hatta nükleer saldırıların bile yapılması dahi mübahtı onun gözünde.
Manifestosunun büyük bölümü Avrupalı faşistlerden, Amerikan sağının düşünce kuruluşlarından ve İslamofobi endüstrisinden alınmış metinlerden oluşuyordu. Kültürel Marksist bir komplo fikri, ABD’deki Free Congress Foundation tarafından 2004’te yayımlanan, “politik doğruculuk” üzerine yazılardan oluşan bir derlemeden alınmıştı. Askerî teorisyen William S. Lind’in editörlüğünü yaptığı bu kitapta, Lind’in kendisinin yanı sıra anti-komünist meslektaşı Raymond V. Raehn ve Reagan’ın eski danışmanı T. Kenneth Gibb Jr.’ın makaleleri de bulunuyordu. Lind’in çevresindeki bir diğer isim, 1997’de benzer bir derlemeye katkıda bulunmuş olan Yeni Sağ aktivisti Paul Weyrich’ti. “Ahlaki çoğunluk” ifadesini ortaya atan ve 1960’lardan beri Hristiyan sağının örgütsel altyapısını inşa eden Weyrich, 1999’da kültür savaşının “yabancı bir ideoloji” karşısında kaybedildiğini ve muhafazakârların kendi kültürlerinden geriye kalanları korumak için manastır hayatını andıran bir inzivaya çekilmeleri gerektiğini yazmıştı.
Peki kimdi gerçekte bu Kültürel Marksistler? Onlar 20. yüzyılın mağlup olanlarıydı: her biri ya yenilgiye uğratılmış, hapsedilmiş, öldürülmüş ya da sürgüne gönderilmişti. Genellikle Batı Marksistleri olarak adlandırılan bu düşünürler, siyasal mücadelenin pratik sorunlarından melankolik bir geri çekilişle tanınır hâle gelmiş olsalar da Russell Jacoby’nin Dialectic of Defeat (Yenilginin Diyalektiği, 1981) adlı eserinde açıkladığı gibi, aslında düşünsel gündemleri başlangıçta yenilginin sorunlarıyla kurdukları pratik ilişkiden doğmuştu. Rosa Luxemburg ve Anton Pannekoek, Paul Levi ve Karl Korsch gibi sol komünistler, Birinci Dünya Savaşı’nın felaketiyle yüzleşmişlerdi: Savaşa karşı çıkma sözü vermiş olan İkinci Enternasyonal’in Marksist partilerinin teşvikiyle işçiler, hiçbir direniş gösterilmeden ölüm meydanlarına yürütülmüşlerdi. Lukács, eğitim ve kültür halk komiseri olarak görev yaptığı Macar Sovyet Cumhuriyeti’nin çöküşünden sonra Tarih ve Sınıf Bilinci’ni (1923) yazdı. Gramsci, Hapishane Defterleri’ni faşist bir hapishanede kaleme aldı. Theodor Adorno ve Max Horkheimer’ın Aydınlanmanın Diyalektiği (1947) ile Herbert Marcuse’nin Tek Boyutlu İnsan’ı (1964) gibi Frankfurt Okulu’nun klasik eserleri ise İkinci Dünya Savaşı sonrasında, Stalinizmin gölgesinde, sürgünde yazıldı.
Yaklaşımları birbirinden farklı olsa da bütün bu yazarlar, Luxemburg’un sosyalist dönüşümün ihmal edilmiş “öznel faktörü” olarak gördüğü şeyi vurguluyordu: halk bilinci unsurunu ve kapitalizmin kültürel gücünü. Ancak hiçbiri kültürü yalnızca bir tahakküm aracı olarak düşünmüyor ya da onu sanatsal üretime özgülenmiş bir uzmanlaşmış alanı olarak da ele almıyordu. Lukács, şeyleşmeyi, -kolektif olarak üretilmiş canlı bir dünyanın, o dünyada yaşayanlara salt nesnel ve ölü bir gerçeklik olarak görünmesi sürecini- meta-biçiminin mantığının bir sonucu olarak kavrıyordu. Marx’ın tarif ettiği üzere, bu mantıkta insanlar arasındaki ilişkiler, şeyler arasındaki ilişkiler olarak görünür. Gramsci ise hegemonyayı zorlamaya dayalı bir egemenlik olarak değil, halkın sağduyusunun ve gündelik deneyiminin çeşitli unsurlarından yararlanan bir ahlaki ve kültürel önderlik pratiği olarak anlıyordu. Adorno ve Horkheimer, Aydınlanmanın Diyalektiği’nde, dünyanın büyüsünü bozmayı ve insanlığı özgürleştirmeyi vaat eden aklın, toplama kampının idari rasyonalitesinde doruğuna ulaşan bir tahakküm aracına dönüştüğünü savundular. Marcuse’nin Tek Boyutlu İnsan’ı, teknolojik denetim ve karşılanmayı bekleyen ihtiyaçların durmaksızın üretilmesi etrafında örgütlenmiş savaş sonrası kapitalizmi karamsar bir biçimde tasvir ediyordu. Bunun sonucunda, var olan ile mümkün olan arasındaki eleştirel mesafe neredeyse bütünüyle ortadan kalkıyordu; “tek boyutluluk” da buradan geliyordu. Kültüre ilişkin bu geniş kapsamlı, fakat giderek karamsarlaşan yaklaşıma göre, kapitalizmin egemenliğini güvence altına alan şey herhangi bir kötü niyetli komplo değil, kapitalizmin kendi mantığının açılımıydı. Tarihsel olarak silahsızlandırılmış, buna karşılık düşünsel bakımdan etkili olmuş bu teorik eğilimin, aslında Batı kültürünün çöküşünü tasarlayan gizli bir komplo olduğu fikri hakikaten de komik. Weyrich ve yandaşlarını tir tir titretip dehşete düşüren şey aslında bir korkuluktan ibaretti.
Peki bu korkuluk nasıl ve kimler tarafından imal edilmişti? Baktığımızda Kültürel Marksizm komplo teorisi, Nazilerin Kulturbolschewismus (Kültürel Bolşevizm) teorileriyle açık benzerlikler taşıyor. Her ikisi de çoğunluğu Yahudi olan bir grup entelektüeli, köksüz sapkınlardan oluşan gizli bir topluluk olarak ele alıp ve kültürel modernliğin patolojileriyle geleneksel otoritenin çözülmesinden onları sorumlu tutuyor. Ancak bu “ürkütücü paralelliklere” rağmen A.J.A. Woods, The Cultural Marxism Conspiracy (Kültürel Marksizm Komplosu) adlı kitabında söz konusu komplo teorisinin daha da şaşırtıcı kökenleri olduğunu göstermiş bulunuyor: Bu kökenler iki savaş arası dönemin faşizminde değil, Troçkist sekter gruplarda, 1960’ların sonundaki sol içi yıkıcı çatışmalarda ve Lyndon LaRouche adlı bir adamın etrafında oluşan kültün ilk kıpırdanışlarında yatmakta. Gelişkin teoriyi arşiv araştırmasıyla birleştiren Woods, başlangıçta sekter örgütlenmeyle bağlantılı olan bir fikirler kümesinin nasıl sağa kayan bir kültün temel öğretisine dönüştüğünü, Weyrich’in kurduğu Free Congress Foundation’da nasıl alıcı bulduğunu, ardından Tea Party hareketi tarafından nasıl benimsendiğini ve nihayet Trump hareketinin ve genel olarak gerici akımların başlıca dayanaklarından biri hâline nasıl geldiğini açıklar.
Raymond Williams, Stuart Hall ve Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu geleneğinde bir kültürel materyalist olan Woods, Gramsci’nin Hapishane Defterleri’ni örnek alan bir “konjonktürel analiz” yöntemi kullanıyor. Kültürel Marksizm fikrini çeşitli durumlarda düşünülebilir kılan iktidar, mücadele ve ideoloji kümelenmelerini inceleyip ve teorinin her yeni konjonktürde yeni kitlelere hitap edecek şekilde nasıl yeniden düzenlendiğini göstermeye çalışıyor.
Bu tür yaklaşımların riski, fazla katı biçimde uygulandıklarında analiz nesnesini bağlamları içinde eritmeye meyletmeleridir. Böylece, bu tür komplo teorilerinin yerine getirdiği ideolojik işleve ilişkin kesin bir açıklama elde etsek dahi, onları değerlendirebileceğimiz herhangi bir eleştirel ölçütü de kaybetme tehlikesini taşırız; elimizde ahlaki öfkeden ya da basit bir veri teyidinden pek fazlası kalmaz. Ne var ki Woods’un analizinde bir içkin eleştiri damarı da bulunuyor: yalnızca gerçek toplumsal çıkarlar ve siyasal stratejiler değil, gerçek kavramsal meseleler de söz konusu. Woods’un Kültürel Marksizmi bir komplo teorisi olarak bir kenara atmayı reddetmesinin nedeni de bu. Günümüzde Kültürel Marksizm komplo teorisini yayan sıradan insanlar ne kadar sinik ve kavrayışsız olurlarsa olsunlar, başka araçlarla kavrayamadıkları bir gerçekliği anlamaya çalıştıkları için bunu yapıyorlar. Woods, bir bakıma bu teorisyenlerin argümanlarını kendilerine karşı çeviriyor Yani neymiş, o çok nefret ettikleri Marksizm -yani bilfiil var olan Kültürel Marksizm- onların komplo teorisini açıklamak bakımından, komplo teorilerinin gerçek kültürel Marksizmi açıklamakta olduğundan çok daha yetkinmiş.
*
17 Haziran 1969’da Fransız-Alman radikal Daniel Cohn-Bendit, Herbert Marcuse’nin Roma’daki Teatro Eliseo’da verdiği bir konferansı keserek neden CIA’den para aldığını sorar. O sıralarda California Üniversitesi’nin San Diego’daki yeni kampüsünde ders veren Marcuse, Nazilerden kaçtıktan sonra savaş sırasında CIA’in öncülü olan Stratejik Hizmetler Ofisi’nde çalışmıştır. Batı Alman gazeteci Leo Matthias, bu olguyu Marcuse’nin hâlâ devletin hizmetinde olduğu ve şimdi de öğrenci hareketinin mücadele gücünü kırmak için çalıştığı suçlamasına dönüştürür. Bu, bir cadı avını tetikler. Ardından suçlama ABD’de aktif Maoist Progressive Labour Party’nin dergisi Progressive Labour (İlerici İşçi) tarafından da benimsenir. Dergi, Marcuse’nin öğrencileri etkili siyasal faaliyetten uzaklaştırmak amacıyla “sevgi buluşmaları” teşvik ettiğini de ileri sürer.
Bu saldırı kaba bir sekter taktikten ibaretti. Önceki karamsarlığını yeniden değerlendiren Marcuse, 1960’ların öğrenci hareketinin kapitalizmle genel bir hesaplaşmanın katalizörü olacağını umuyordu. Öğrenciler öncülük edecek, işçiler de onları izleyecekti. Students for a Democratic Society (SDS, Demokratik Toplum İçin Öğrenciler) isimli öğrenci yapılanması, 1960’taki kuruluşundan itibaren yüz bin üyeye ulaşmıştı. Sivil haklar ve Vietnam Savaşı etrafında geçen on yıllık aktivizmin, polisle yaşanan kanlı çatışmaların -Chicago’daki Demokrat Parti Kongresi dışında ve New York’taki Columbia Üniversitesi’nde öğrencilerin coplarla dövülmesi, Güney Carolina’nın Orangeburg kentinde otoyol devriyesi görevlilerinin protestoculara ateş açması sonucu siyah öğrencilerin öldürülmesi- ardından, Nixon’ın da iktidara gelmesiyle SDS devrimci olasılıkları değerlendirmeye başlamıştı. SDS içinde Worker Student Alliance (İşçi-Öğrenci İttifakı) adlı bir cephe örgütü aracılığıyla faaliyet yürüten Progressive Labour, Marcuse’nin bu fikrini olanaksız ve tehlikeli buluyordu. Onların gözünde öğrenciler, Kara Panterler ve Viet Minh gibi “milliyetçi” eğilimlere fazla sempati duyuyordu. Oysa bunun yerine kendilerini “proleterleştirmeli” ve iş yerlerinde işçi sınıfı mücadelesinin inşasına yardımcı olmalıydılar.
Bu zahmetli bir tartışmaydı, ancak ihanet suçlamaları bütün bu karmaşıklığı kolayca kesip atıyordu. SDS 1969’da bölündüğünde çoğunluk, daha sonra Weather Underground örgütüne dönüşecek olan “devrimci gençlik hareketi” etrafında toplandı. Geri kalanlar ise Progressive Labour’a katıldı ve örgüt onları zorlu mücadelelerden geçmiş bir çekirdek kadroya dönüştürene kadar yıprattı. Woods’un belirlediği ilk konjonktür işte bu: gücünü yitirmekte olan radikal bir hareketin stratejik açmazları.
New York’ta, gerçek adı Lyndon LaRouche olan Lyn Marcus adlı kibirli ve karizmatik bir entelektüelin etrafında yeni bir SDS fraksiyonu ortaya çıkıyordu. Marcuse’den nefret eden LaRouche, Progressive Labour’ın öğrenci kanadının Doğu 14. Sokak’taki bir kafenin üst katında bulunan bir odadan yönettiği Free School of New York’a yerleşmiş ve burada “Marksist iktisada giriş dersi” vermeye başlamıştı. Amacı, genç ve son derece adanmış öğrencilerden oluşan entelektüel bir elit, bir Marksist entelijansiya seçip yetiştirmekti. Bu fraksiyon, ardından Frankfurt Okulu’na yönelik saplantılı nefretiyle ün salan National Caucus of Labour Committees’e (NCLC, Ulusal İşçi Komiteleri Kurulu) dönüştü. Frankfurt Okulu’nun üyeleri o zamana kadar Almanya’ya dönmüşlerdi ve Adorno ile Marcuse arasındaki mektupların da ortaya koyduğu üzere [Marcuse dışındakiler] öğrenci hareketine karşı son derece karşı ve eleştirel bir tutum içindeydiler. LaRouche taraftarları Frankfurt Okulu’nu CIA destekli bir psikolojik savaş operasyonu olarak resmediyordu. Adorno’nun, Rockefeller tarafından finanse edilen Princeton Radio Research Project için radyo propagandası üzerine çalışırken ticari radyonun kitlesel hipnoz silahı olarak nasıl kullanılabileceğini keşfettiğini iddia ediyorlardı. Adorno’nun, kültür endüstrisinin metalaşmış ve konformist estetiğinden kaçabildiğini savunduğu Schoenberg’in atonal müziğine duyduğu ilgi bile aynı gizli planın parçası olarak görülüyordu: Rock müzik gibi içinde atonalite olan müzik türleri de kitlelerin aklını bozmak için kullanılacaktı. Kültür, gerçekte Batı Marksistlerinin insanları tahakküm altına almak için kullandığı bir araç değilse bile LaRouche taraftarları için kesinlikle öyleydi.
Woods’un yazdığı gibi, her sekter oluşumda olduğu üzere LaRouche kültünün öğretisinin de içinde bulunduğu gerçek koşullarla neredeyse hiçbir benzerliği yoktu. Gramsci’nin deyimiyle bu, “tek bir kişiliğin biçimsel olarak kurucu iradesinden” doğan “keyfî bir ideoloji”ydi. Görünürde disiplinli bir devrimci entelijansiyanın oluşumuna yardımcı olmak amacıyla düzenlenen bu kült, son derece yıpratıcı “egodan arınma” seansları ve “programlamadan arındırma” pratikleriyle pekiştirilen bir itaat ilişkisi içinde üyelerini toplumsallaştırıyordu. LaRouche taraftarlarının giderek daha anlaşılmaz hâle gelen terminolojisinde, Henry Kissinger, Noam Chomsky ve kraliyet ailesinin de aralarında bulunduğu karanlık bir “Aristotelesçi karşı-elit”, rock müzik, uyuşturucu ve cinselliği kullanarak kitleleri uyuşturmak ve Batı kültürünü yıkmak suretiyle yeni bir karanlık çağ hazırlıyordu. Özellikle tiksinti uyandıran şey, Marcuse ve diğer “sol-faşistlerin” “eşcinsel pratikleri” teşvik etmeleriydi; bunun insanları hayvani dürtülerine indirgemeyi amaçlayan bir Ali Cengiz oyunu olduğu ileri sürülüyordu. LaRouche ise bu yozlaşmış komploya devrimci elitiyle karşı çıkacaktı. Ancak düşünceleri sağa kaydıkça söz konusu devrimci eliti, “neo-platonist bir elit”e dönüştü. Artık işçi sınıfından değil “koyunlardan”, sosyalizmden değil Batı medeniyetinden ve özellikle Alman kültüründen söz ediyorlardı.
1970’lerin sonlarına gelindiğinde LaRouche taraftarları kötü bir şöhret kazanmaya başlamış, fakat aynı zamanda sağ üzerinde gerçek bir etki de elde etmişlerdi. LaRouche 1974’te, nükleer füzyon ve parçacık ışınlarını ABD’nin savunması için vazgeçilmez gören Fusion Energy Foundation’ı kurdu. Benzer ilgilere sahip olan Ronald Reagan’ın ulusal güvenlik yetkililerinden bazıları, daha sonra bu konuları görüşmek üzere LaRouche ile buluştuklarını kabul ettiler. LaRouche taraftarlarının dünya görüşü ile ortaya çıkmaya başlayan neo-muhafazakârlar, neoliberaller, kampüs sağcıları, Güneyli ayrımcılık savunucuları ve Evanjelik Hristiyanlardan oluşan Yeni Sağ koalisyonunun dünya görüşü arasında zaten güçlü yakınlıklar vardı. Hepsi 1960’ların karşı kültüründen dehşete düşüyor, radikal soldan nefret ediyor ve dönemin siyasal kaosunu kültürel çöküşe ve ahlaksızlığa bağlıyordu. LaRouche kültü Frankfurt Okulu’nu suçlarken sağ, liberal müesses nizamı suçluyordu. LaRouche koyunlara yol gösterecek filozof-krallar hazırlarken Weyrich ve doğrudan adrese posta yoluyla siyasal kampanyacılığın öncüsü Richard Viguerie gibi isimler, köklü Cumhuriyetçi Parti müesses nizamını devre dışı bırakarak siyaset yapmanın araçları olarak düşünce kuruluşlarına ve kitle iletişimine yöneliyorlardı.
1990’ların başına gelindiğinde yeni bir konjonktür ortaya çıkmıştı. Reagan’ın karşıdevrimi, giderek liberalleşen ABD kültüründe kayda değer bir değişiklik yaratamamıştı. Yeni Sağ içinde ortaya çıkan, neomuhafazakârlığı reddederek daha sonra Trumpizmi karakterize edecek katı milliyetçiliği, ahlaki gelenekçiliği ve göçmen karşıtı “Önce Amerika” politikalarını benimseyen paleomuhafazakâr sağ, bunun sorumluluğunu öğrencilere yüklüyordu. Allan Bloom’un The Closing of the American Mind (1987), Roger Kimball’ın Tenured Radicals (1990) ve Dinesh D’Souza’nın Illiberal Education (1991) gibi sağcı çok satan kitapları, kamuoyuna üniversite kampüslerinin solcu düşünce polisleri tarafından kontrol edildiğini ve geleneksel ırkçı ve cinsiyetçi görüşlerin artık dile getirilemez hâle geldiğini anlatıyordu. Medya da onları memnuniyetle destekledi: “Politik doğruculuk” ifadesinin basında geçme sayısı 1989’da on beşken 1994’te yaklaşık yedi bine yükseldi.
LaRouche kültü ile paleomuhafazakârlar arasındaki bağlantı, Michael J. Minnicino’nun 1992’de LaRouche çevresinin pek de okunmayan Fidelio dergisinde yayımlanan, LaRoucheçu temaları “politik doğruculuk” üzerine bir argümana dönüştüren az bilinen makalesiydi. Kültürel Marksizm üzerine daha sonraki literatürde görülecek birçok safsatanın öncüsü olan makale, Lukács’ın edebiyat üzerine erken dönem karamsar yazılarından alınmış ifadeleri bir araya getirerek onu adeta bir Deccal olarak resmediyordu. Roman Kuramı’ndan alınan ifadeler, insanların “Tanrı tarafından terk edilmiş” hissetmelerinin sağlanması ve böylece “şeytani” güçlerin serbest bırakılması yönünde tavsiyelermiş gibi sunuluyordu. Lukács öylesine alçak biriydi ki Macar Komünist Partisi’ne katıldığında şöyle yazmıştı: “Bizi Batı medeniyetinden kim kurtaracak?” Oysa Lukács bu sözleri komünist olmadan yıllar önce, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi üzerine söylemişti. Bu soru daha sonra Roman Kuramı’na 1962 tarihinde yazacağı bir önsözde yeniden ortaya çıkacak ve Lukács burada Frankfurt Okulu’nu, dipsiz bir boşluğa doğru konfor içinde temaşa eden, Büyük Uçurum Oteli’nin şımartılmış konukları diyerek eleştirecektir.
Minnicino’nun makalesi, Adorno’nun kültür endüstrisindeki konformizm eleştirisinin gerçekte bir konformizm programı olduğu ve “otoriter kişilik” teorisinin psikolojik koşullandırmaya yönelik bir gündem oluşturduğu iddiasını yeniden dolaşıma sokuyordu. Eros ve Uygarlık (1955) adlı eserinde erosun kapitalist baskıdan özgürleştirilmesini amaçlayan Marcuse’nin ise “içeriksiz bir ergen cinsel isyanının” mimarı olduğu söyleniyordu. Oysa Marcuse’nin analizinin cinsel isyanla pek ilgisi yoktu. Freud’un kendi düşüncesine karşı okunmasına dayanan spekülatif bir yeniden yorumlama olan Eros ve Uygarlık, bütün uygarlık biçimlerinin belli bir dürtüsel feragati gerektirdiği konusunda Freud’la hemfikirdi. Ancak Marcuse ek olarak, kapitalizmin kendi özgül iktidar yapılarına has, bedeni yabancılaşmış emeğe zincirleyen “performans ilkesi” tarafından örgütlenen ek bir baskı getirdiğini söylüyordu. Erosu özgürleştirmek, toplumsal yaşamı en geniş anlamıyla erotikleştirmek; çalışmayı oyuna dönüştürmek, insanları birbirleriyle birleştirmek ve insanlıkla doğayı uzlaştırmak demekti. Nitekim Marcuse, Tek Boyutlu İnsan’da cinselliğin kapitalizm açısından toplumsal olarak işlevsel olacak biçimlerde, seçici olarak “özgürleştirildiği” bir “yüceltmenin baskıcı çözülüşü” [repressive desublimation] türüne karşı da uyarıda bulunuyordu. Minnicino’ya göre ise bütün bunlar, öğrencilerin aklını bozan ve kampüsleri “Komintern tarzı” politik doğruculukla “istila eden” bir “sürekli devrim”in entelektüel temelini oluşturuyordu.
Ne oldu ki bu metin, büyük ölçüde tesadüf eseri, radikal bir şekilde sağın daha geniş ve varlıklı kitlesinin eline ulaştı. Destekçi bulmak amacıyla muhafazakâr düşünce kuruluşlarına gönderilen Fidelio nüshaları Raymond Raehn’in eline geçti. Raehn, 1996’da Minnicino’nun makalesini “Eleştirel Teori: Özel Bir Araştırma Raporu” başlıklı, yayımlanmamış ve bugün kayıp olan bir çalışmaya dönüştürecek; ardından bunu, liberal Dartmouth College mezunu, Cumhuriyetçi senatör Robert Taft’ın eski savunma analisti ve Free Congress Foundation’ın Kültürel Muhafazakârlık Merkezi’nin yöneticisi olan gerici arkadaşı William S. Lind’e iletecekti. Lind, 1994’te Marine Corps Gazette’te yayımlanan ortak yazarlı bir makalede “Kültürel Marksizm” terimini ortaya atmış ve onu hayranlık uyandıracak bir özlülükle “ekonomik terimlerden toplumsal ve kültürel terimlere tercüme edilmiş bir Marksizm” olarak tanımlamıştı.
Lind, daha sonraki “Kültürümüzü Kim Çaldı?” başlıklı makalesinde tehdidin kökenlerini, “Hristiyanlığı ve Batı kültürünü yok etmeye yönelik bir strateji ortaya koymuş” olan Gramsci’ye kadar götürüyordu. Ona göre Gramsci, devrim yerine “kurumlar boyunca sürecek uzun bir yürüyüş” öneriyordu. Lind daha sonra Minnicino’nun Lukács’a yönelttiği suçlamaları tekrarlayacak ve bunlara sansasyonel bir iddia daha ekleyecekti: Macar Sovyet Cumhuriyeti’nde komiser olarak görev yaptığı sırada Lukács, okullarda cinsel eğitim verilmesini de içeren bir “kültürel terörizm” yoluyla Batı medeniyetine savaş açmıştı. Lind, Frankfurt Okulu’nun bütün varlığını “psikolojik koşullandırma” yoluyla “Batı kültürünü yok etmeye” adadığını ileri sürüyordu. Marcuse ise bütün bunları “çok biçimli bir sapkınlık” ve nihilist bir öğrenci isyanı programına dönüştürerek ölümcül darbeyi indirmişti.
Kendisinden sonra gelecek gerici takipçilerinin aksine Minnicino yalnızca cahil değildi. Woods’un yazdığı gibi, onun çarpıtmaları, seçilmiş kişilerin bir metnin yüzeydeki yanıltıcı görünümlerinin altından sözde gerçek bir anlam çıkarmasına yarayacak bir “LaRoucheçu okuma”nın örnekleriydi. Fakat LaRouche kültünün dolambaçlı yorumlama yöntemleri konusunda eğitimsiz olan Lind ve takipçileri için Minnicino’nun analizi, kelimesi kelimesine tarihsel gerçekliğin kaydıydı. Benzer şekilde, aşırı reaksiyoner Pat Buchanan’ın The Death of the West (Batı’nın Ölümü, 2002) adlı kitabı da Free Congress Foundation’ın süzgecinden geçmiş LaRoucheçu anlatının tamamını, tek bir özgün kaynağa bile başvurmadan tekrarlıyordu.
Ancak burada bir belirsizlik olduğunu söylemeliyiz. Woods, “komplo teorisi” terimini reddediyor ve Kültürel Marksizmi kendi başına bir teori olarak ciddiye almakta ısrar ediyor. Bu, biraz fazla titiz bir yaklaşım. Komploculuğun ayırt edilebilir özellikleri var: Toplumsal düzensizliği açıklamak amacıyla küçük gruplara abartılı bir güç atfedilmesi; eylemlerini açıklamak için bu gruplara mutlak bir kötü niyet isnat edilmesi; toplumsal bütünlüğün, kötücül gizli örgütlerle onların erdemli düşmanlarının faaliyetlerine indirgenerek haritalandırılması. Komplocluk mantık bakımından kusursuz biçimde muhafazakârdır; zira varılan sonuç her zaman siyasal krizlerin bu gizli örgüte karşı, çoğu zaman şiddet içeren eylemlerle çözülebileceğidir ve bu LaRouche kültünü paleomuhafazakâr sağa bağlayan mantığa da fazlasıyla benzemektedir.
Dahası Woods, Lind’in teorinin doğruluğuyla da fazla ilgilenmediğini savunur: Teori, düşmanı gayrimeşrulaştırdığı için doğrudur. Woods bunu söylerken Lind’in müstehzi bir tavırda olduğunu varsaymak zorunda da değildir zira bu tür inançlarda müphemlik ve muğlaklık yapısal bir özellik gibi görünmektedir. Federico Finchelstein, A Brief History of Fascist Lies (Faşist Yalanların Kısa Tarihi, 2020) adlı eserinde faşistlerin çoğu zaman kendi yalanlarına inandıklarını, çünkü “onlara inanmak istediklerini” öne sürer. Kendilerine hizmet eden bir gerçeklik inşa ediyor ve bunun olgulara uymasa bile nihai hakikatlerle örtüştüğünü düşünüyorlardır. Günümüz aşırı sağı da ideolojik bağlılıklarını sürdürmek için trollemenin ironisi ve inançsızlığın askıya alınması gibi psikolojik müphemlik mekanizmalarına dayanıyor. Bir şeye kelimenin tam anlamıyla, bütünüyle inanmadan da inanılabilir. Günümüzde dolaşımda olan ve çürütülmeye karşı görünüşte bağışık olan “sahte haber” ve dezenformasyon-eğlence içeriklerinin tüketicilerinin tutumunu da bu tarif ediyor gibidir.
Weyrich’in manastır inzivasını bütün gücüyle yürütülen bir taarruza dönüştüren şey, 2008 mali krizi ve aynı yılın kasım ayında Barack Obama’nın başkan seçilmesiydi. Woods’un anlatısında, o zamana kadar marjinal alanlarda çalışan küçük bir entelektüel grubun benimsediği teori, artık kitlesel bir olguya dönüşüyordu. İlk kez sınıfsal çıkarlara yönelik algılanan bir tehdit söz konusuydu. Hareketin savaş çağrısı, CNBC yorumcusu Rick Santelli’nin 2009’da Chicago Ticaret Borsası’nın işlem salonundan canlı yayında kameraya yaptığı öfkeli konuşmaydı. Santelli’ye göre kriz, deregülasyondan değil, “komşularınızdan” ve onların sorumsuz borçlanmalarından kaynaklanıyordu. “Dışarıdaki bütün kapitalistleri” bir “çay partisine” çağırdı. Ne var ki ortaya çıkanlar kapitalistler değil, orta sınıflardı. Theda Skocpol ve Vanessa Williams, The Tea Party and the Remaking of Republican Conservatism (2012) adlı eserlerinde hareketin bazı varlıklı destekçileri ve Koch kardeşler tarafından kurulan FreedomWorks gibi örgütsel altyapıları olsa da tabanının kilise salonlarında bir araya gelen yaşlı, beyaz ve varlıklı Amerikalılardan oluştuğunu gösterir. Hareketin kurucu miti, Obama’nın beyazların mülklerine el koyup bunları 2008 krizinden sorumlu tuttukları siyah seçmenlere dağıtmak üzere seçilmiş bir sosyalist olduğuydu. Bu, Woods’un belirttiği gibi, ironik biçimde gericilerin nefret ettiği büyük devlet programlarının bir yan ürünü olan “hak etmiş olma” duygusunu incitiyordu. Örneğin ırksal dışlamalarıyla New Deal, hak etmeyen siyahlar ile hak eden beyazlar imgesinin oluşumuna katkıda bulunmuştu. Sağ şimdi Amerika’nın nasıl sosyalist bir distopyaya dönüştüğünü merak ediyordu. Açıklama bulmak için Hristiyan sağına, liberteryenlere, Ron Paul ve Pat Buchanan gibi paleomuhafazakârlara, Friedrich von Hayek’ten esinlenen neoliberalizm propagandacılarına, G. Edward Griffin gibi John Birch Society polemikçilerine ve ardından Kültürel Marksizm teorisine yöneldiler.
Burada simgesel metin, James Jaeger’in 2010’da yayımlanan Cultural Marxism: The Corruption of America (Kültürel Marksizm: Amerika’nın Yozlaştırılması) adlı belgeseliydi. Filmin ilk gösterimi Montana’nın Bozeman kentinde aşırı sağcı bir milis örgütü olan Oath Keepers üyelerinin önünde yapılmıştı. Belgesel, Buchanan, Paul ve Griffin gibi gerici yorumcuları bir araya getirerek, kışkırtıcı Yahudilerin sinema ve televizyon aracılığıyla Amerikan zihnini programlayıp ulusu ele geçirdiği ve kadınsılaştırdığı iddiasını temellendirmeye çalışıyordu. Araç radyodan ekrana kaymıştı, ancak aktarım teorisi -özünde bir hipnotizma teorisi- değişmemişti. Weyrich’in yaptığı gibi belgesel de izleyicileri, Kültürel Marksizm sunan ana akım medyayla bağlarını koparmaya ve düşünsel besinlerini başka yerlerde aramaya çağırıyordu.
Woods’un yazdığı gibi, bütün bunlarda hem bir teşhis hem de bir manifesto işlevi gören örtük bir “kültürel hegemonya teorisi” bulunuyordu. Düşman iktidarı kültür aracılığıyla ele geçirmişti; dolayısıyla sağ da kontrolü aynı yoldan geri alacaktı. Sağcı gazeteci Andrew Breitbart’ın ileri sürdüğü gibi siyaset, kültürün akış yönünde, onun aşağısında yer alıyordu. (Avrupa Yeni Sağı’nda aynı fikir “metapolitika” olarak adlandırılıyordu.) Bu, 1990’ların başında provokatif radyo sunucusu Rush Limbaugh’un ortaya attığı bir temayı devralıyordu: Demokratlar Amerika’yı değiştirmek için “Gramsciciliği” kullanmışlardı ve sağın onların yöntemlerinden öğrenmesi gerekiyordu. Siyasal hegemonyanın kültürel önkoşulları üzerinde, kendinden emin ve meydan okuyan bir karşı kültür tarafından başlatılan, geleneksel medyanın dışında, internette yürütülen bir mücadele başladı.
Sosyal medya, bu geriden gelen kültürel harekete özellikle elverişliydi. Tek kapı bekçileri, aşırı çalıştırılan ve düşük ücret alan içerik moderatörleriydi. Bu durum, sosyal medyayı yeni sağın tercih ettiği kültürel saptırma yöntemlerine -trolleme, mem üretimi, taciz ve dezenformasyon fırtınalarına- bütünüyle açık bırakıyordu. Jen Schradie’nin The Revolution That Wasn’t (Gerçekleşmeyen Devrim, 2019) adlı eserinde belgelediği gibi sosyal medya, sağcı gündem maddeleri etrafında heyecan ve ilgi dalgaları örgütlemek isteyen, iyi finanse edilmiş merkezî siyasal operasyonlar için özellikle iyi çalışır. Örneğin kaynağı gizli bağışlar ve muhafazakâr vakıflar tarafından finanse edilen Charlie Kirk’ün sağcı düşünce kuruluşu Turning Point USA, Kültürel Marksizm teorisinin yayılmasında ve kültür savaşı temaları etrafındaki ajitasyonda başlıca taşıyıcılardan biri hâline geldi. Teori yayıldıkça “toplumsal cinsiyet ideolojisi”, “woke kültürü” ve eleştirel ırk teorisi etrafında daha hedefli biçimde üretilen ahlaki paniklerle birleşti. Woods’un “konjonktürel entelektüel” olarak adlandırdığı yeni bir figür tip, sağcı vakıflar, yayın medyası ve sosyal medya arasında hareket etmeye başladı. Örneğin Christopher Rufo, Heritage Foundation ve Claremont Institute gibi kurumları içeren bir çevreden gelip belgesel yapımcısı ve aktivist olarak ortaya çıktı. Başlıca şöhret kaynağı, Lind ve diğerlerinin geliştirdiği argümanları kullanarak eleştirel ırk teorisini Amerikan değerlerine karşı yürütülen bir savaş olarak açıklamasıydı.
Bu sözde Gramscici dönüş, Alberto Toscano’nun yeni filizlenen faşizmin “yoğun biçimde üstyapısal karakteri” olarak adlandırdığı olguyu kısmen açıklayabilir. Tutarlı bir politik ekonomiden yoksun olan bu hareket, kültür savaşında yeni cephelerin çoğalmasıyla ivme kazandı. Her yeni panik, ırk ve toplumsal cinsiyete ilişkin liberal tutumlardan ya da George Floyd’un polis tarafından öldürülmesine karşı gelişen kitlesel protesto hareketinden solcu kültürel tiranlığı sorumlu tutuyor, çoğu zaman Frankfurt Okulu’na atıfta bulunuyordu. Her biri, popüler kültürü, cinselliği ve ABD’nin etnik bileşimini denetlemeye yönelik otoriter bir arzuyu kışkırtmayı amaçlıyordu.
9 Kasım 2026, Pete Hegseth: “Frankfurt Okulu’nun felsefi öğretileri – yani Eleştirel Teori ve DEI adı verilen yıkıcı mekanizma – askerlik hizmetiyle temelden karşıttır ve Amerika Birleşik Devletleri Anayasası’nın ilkelerine aykırıdır.”
Kültürel Marksizm teorisine inananların aslında kendileri Kültürel Marksist. Şaşırtıcı derecede kaba bir yanlış bilinç teorisine sahiptirler. Rezalet bir Gramsci parodisi içinde, bütün siyasal sonuçların daha derindeki bir kültürel hegemonyayı yansıttığını düşünüyorlar. Kültürel determinizmleri öylesine bütünsel ki ezeli düşmanlarının kökenlerini anlatırken kapitalizm, savaş, antisemitizm veya faşizm gibi, düşmanlarını gerçekte harekete geçiren kötülükler üzerinde neredeyse hiç durmuyorlar. Kültürü bir sopa gibi kullananlar, düşmanları değil kendileri. Halk bilincini, şu ya da bu yönde “koşullandırılabilecek” akıl öncesi bağlılıklar ve itaatlerden oluşan bir bütün olarak görenler de Marksistler değil, onlar.
*
Woods, elitizmin LaRouche kültünün “merkezî örgütleyici unsuru” olduğunu söyler. Aynı şeyin Lind, Weyrich, Rufo ve Breivik’in inançları için de geçerli olduğu açıktır. Küçük operatör çevreleri ve finansman ağlarıyla -Amerikan müesses nizam siyasetinin temelini oluşturan unsurlarla- öylesine meşguldürler ki Lukács, Gramsci ya da Frankfurt Okulu’nun önde gelen isimlerinin desteklediği siyasal örgütlere, hele onların örgütlenme üzerine düşüncelerine hiçbir ilgi göstermezler. Black Lives Matter gibi kitlesel hareketler ancak komplocuların ya da LaRoucheçu terimlerle “karşı-elitlerin” eseri olarak anlaşılabilir. İçinde yaşadıkları toplumdan, Frankfurt Okulu’nun en karamsar düşünürünün nefretinden çok daha az muğlak olan bir tutkuyla nefret ederler. Radikal öğrenciler, liberal profesörler, şirketlerin etkisiz ve ılımlı çeşitlilik politikaları, kapsayıcılığa ilişkin beceriksiz söylemler, toplumsal itaatsizlik ve değişen cinsel normlar karşısında öfkeden deliye dönerler ve kimi zaman bu öfke, gösterişli şiddet eylemlerinin hayalini kurmaya kadar varır.
Woods, Breivik’in faşist intikam katliamlarına ilişkin fantezisinin ve 2019’da Yeni Zelanda’nın Christchurch kentinde iki camide elliden fazla insanı öldüren Brenton Tarrant gibi kişilerin taklitçi sonuçlarının yanına, Lind’in Victoria adlı romanını da yerleştirir. Roman, Amerika sonrası bir coğrafyada geçer. Başlangıçta, Timothy McVeigh’in bombalı saldırısından birkaç gün sonra,[1] Nisan 1995’te Washington Post’ta yayımlanan “Understanding Oklahoma” (Oklahoma’yı Anlamak) adlı kısa bir öykü olarak kurgulanmıştır. Anlatıcı, “Rabbimizin 2050 yılında” ABD’nin hiper-enflasyona ve AIDS’e yenik düşerek birbiriyle savaşan birkaç ulusa bölündüğünü anlatır. Lind’in tercih ettiği ideal düzeni temsil eden Kuzey Konfederasyonu, ırksal olarak ayrıştırılmış, ataerkil ve gericidir. Diğer uluslar çeşitli düşmanları temsil eder: feminist-Maoist Azanya Cumhuriyeti, Hispanik bir Reconquista ve radikal çevrecilerin totaliter ülkesi. Victoria, bu öyküyü “Thomas Hobbes” takma adıyla yayımlanan 585 sayfalık bir romana dönüştürür. Romanda Lind’in, El Kaide’nin ya da ABD’deki Patriot hareketinin kullandığı türden “Dördüncü Nesil” düzensiz savaş modelinin uygulanması tasavvur edilir ve hikâye bir katliamla doruğa ulaşır: Roma tipi kısa kılıçlar taşıyan, üzerlerinde kırmızı Haçlı haçları bulunan beyaz ayin giysileri giyen Kuzey Konfederasyonu savaşçıları, Dartmouth College’daki liberal hainlerin üzerine inerler. Bir keşiş korosu Dies Irae (kelimenin tam anlamıyla “Gazap Günü”) ilahisini söylerken katliam başlar.
Woods’un belirttiği gibi, Lind’in kanlı fantezisinde şiddet bir “siyasetsizleştirme stratejisi”dir. Bunun ima ettiği şey ise bütün anlaşmazlıkları ve antagonizmaları sona erdirmek için bütün Kültürel Marksistleri öldürmenin yeterli olacağıdır. Oysa Woods, onların bu kadar nefret ettiği şeylerin maddi koşullardan doğduğunu gösterir. Örneğin öğrenci radikalizmi, Marcuse’nin sızma faaliyetlerinin değil, Soğuk Savaş döneminde üniversitelerin genişlemesinin bir ürünüdür. Kültürel Marksizm propagandacıları açısından bile gerçek sorun kapitalizmdir. Önceki bir dönemde yaşamış olsalardı gerici anti-kapitalistler olabilirlerdi. Ancak nostaljileri Soğuk Savaş Amerikası’nın donmuş bir imgesine saplanıp kaldığı için kapitalizm hakkında eleştirel hiçbir şey söylemezler.
Görünüşe bakılırsa toplumun düşmanca ve yabancı bir hâle geldiğini, etik yaşamın parçalandığını ve herkesin düşüncesizce bireysel hazların peşinden koştuğunu hissediyorlar. Bunun nedenlerini anlayamıyor ve durum karşısında kendilerini güçsüz hissediyorlar. Lukács, onların şeyleşmeyi deneyimlediklerini, ancak bunu kavrayamayacak bir bakış açısından deneyimlediklerini söylerdi. Bunun yerine, ölü ve şeyleşmiş dünyaya dar kapsamlı bir art niyetlilik -şeytani bir komplo- atfederek onu yeniden canlandırıyor ve şimdiye kadar gerçekçi olmadığı gerekçesiyle reddedilmiş olanakları hayal ediyorlar. Etnik saflık, beyaz soyluluğu ve ataerkil onura ilişkin taklitçi fantezilerde, yeniden kazanılmış bir bütünlük yanılsaması buluyorlar. Söylemsel ve şiddet içeren sınır ihlallerinde, otoriter baskı tedbirlerinde ve hatta henüz yalnızca hayali kurulan katliamlarda ise bir özgürlük yanılsaması buluyorlar.
London Review of Books’ta yayınlanan bu yazıyı Ege Çoban çevirdi.
[1] Timothy McVeigh, 19 Nisan 1995’te ABD’nin Oklahoma City kentindeki Alfred P. Murrah Federal Binası’na bombalı saldırı düzenleyerek 168 kişinin ölümüne ve yüzlerce kişinin yaralanmasına neden olan bir aşırı sağcıdır.

